- Ky fshat është përplot me jehona. Sikur ato të qenkëshin të mbyllura në llagëme muresh apo poshtë gurëve. Kur ecën, ndien se dikush shkel pas hapave të tua. Dëgjon fëshfërima. Gërvima. Të qeshura. Ca të qeshura shumë të moçme, sikur janë lodhur së qeshuri. Ca zëra të harxhuar nga përdorimi. Ja, gjëra të tilla dëgjon. Besoj se do të vijë dita kur këta tinguj apo zëra do të shuhen.
Ja, këto më thoshte Damiana Cisneros, ndërkohë që kalonim nëpër fshat.
- Ka qenë një kohë kur, për net të tëra, dëgjoja zhurmën e një feste. Zhurmat arrinin deri në Media Luna. Dhe u afrova për të parë atë festë a potere, po ç’pashë thua ti? Ja, atë që shohim tani. Asgjë. Askënd. Vetëm rrugë të zbrazëta, si tani.
«Pastaj nuk dëgjova më gjë. Sepse edhe gëzimi të lodhë. Prandaj nuk u habita që edhe ajo do të mbaronte.
«- Po, - vazhdoi Damiana Cisneros. - Ky fshat është plot e përplot me jehona. Unë tani nuk trembem më. Dëgjoj ulërimat e qenve dhe i lë të ulërijnë. Dhe në ditët me erë shoh erën që rrëmben gjethe pemësh, kur këtu, siç e shikon, nuk ka pemë. Mbase dikur ka pasur, por nëse nuk ka më, atëherë nga dalin këto gjethe? 
«Dhe më e keqe se çdo gjë, është kur dëgjon të bisedojnë njerëz, me ca zëra që të duket se dalin nga humbella e, megjithatë, janë aq të qartë sa thua se i njeh. Ç’të të them, tani që vija, u gjenda në një varrim. Qëndroj dhe them një “Ati Ynë”. Në atë kohë, një grua ndahet nga të tjerat dhe vjen e më thotë:
«- Damiana! Lutju zotit për mua, Damiana!
«Kur ngriti sharpën, njoha fytyrën e motrës sime Sikstina.
«- Ç’ke ardhur të bësh këtu? - e pyes.
«Atëherë ajo ikën me nxitim e fshihet midis grave të tjera.
«Ime motër, Sikstina, nëse nuk e ke marrë vesh, vdiq kur unë isha 12 vjeçe. Ishte më e madhja. Dhe në shtëpinë tonë qemë gjashtëmbëdhjetë vetë, kështu që bëje vetë llogarinë sa kohë bën që ka vdekur. Dhe shikoje tani, akoma vjen e endet nëpër këtë botë. Kështu që mos u tremb, Huan Preciado, nëse dëgjon jehona të tilla.»
- Po juve, a ju ka njoftuar ime më se do të vija unë? - e pyeta.
- Jo. Po pse, ç’e ka gjetur tët ëmë?
- Ka vdekur, - i thashë.
- Paska vdekur? Po ç’pati?
- As që e morëm vesh. Ndoshta nga pikëllimi. Gjithnjë hiqte në zemër, derëzeza.
- Ja, kjo nuk është gjë e mirë. Heqjet në zemër ose psherëtimat janë si copëza jete që i lë të ikin. Kështu që paska vdekur korba!
- Po. Mendoja se duhet ta dini.
- E nga ta dija? Ka vite që unë nuk marr vesh asgjë.
- Po atëherë, si është e mundur që jeni këtu e flisni me mua?
- ...
- Damiana, je e gjallë apo jo? Më thuaj, Damiana!
Dhe papritur u gjenda vetëm në ato rrugë të shkreta. Dritaret e shtëpive qenë hapur kanat më kanat dhe bimë të egra vareshin prej tyre. Mure oborresh të zhvoshkura apo rrethoja me qerpiç gati në rrënim.
- Damiana! - bërtita. - Damiana Cisneros!
Dhe m’u përgjigj jehona: “... ana... eros...! ...ana... eros...!”

* * *

Vapa e madhe dhe makthi ma nxorën gjumin aty nga mesnata. Isha mbytur në djersë. Trupi i asaj gruaje qe bërë si prej dheu, si i mbështjellë me kore dheu, dhe shkërmoqej sikur të ishte duke u tretur në një pellg me zhermë. Më dukej sikur notoja në djersën që rridhte prej saj dhe nuk po merrja dot frymë. Atëherë u ngrita. Gruaja flinte. Nga goja i gurgullonte një zhurmë flluskash që ngjante sikur të qenkësh në grahmat e fundit.
Dola në rrugë për të kërkuar ajër; por të nxehtit që më kishte hipur nuk donte të më ikte.
Dhe nuk ngopesha me ajër; ishte një natë e topitur dhe e qetë, e përvëluar nga havra e gushtit.
Nuk kishte ajër. Më duhej të thithja po atë ajër që nxirja nga goja ime, duke vënë pëllëmbët përpara që të mos më ikte. E ndieja me duar të dilte dhe të vinte prapë, por çdo herë e më i pakët; derisa u pakësua aq shumë sa humbi fare, midis gishtave të mi.
Po them fare, domethënë përgjithmonë.
Më kujtohet të kem parë diçka, si re të shkumëzuara, duke bërë shtjella mbi kokën time dhe pastaj të shpëlahesha me atë shkumë e të humbisja në mjegullinën e saj. Qe gjëja e fundit që pashë.

*

- Kërkon të më mbushësh mendjen se të qenka zënë fryma, Huan Preciado? Unë të gjeta te sheshi, shumë larg shtëpisë së Donisit, dhe pranë meje ishte edhe ai, duke thënë se po bëje si i vdekur. Atje midis tyre, të zvarritëm deri te hija e portalit, ashtu siç ishe, i ngrirë, si ata që vdesin nga frika. Po të mos kishte ajër për të thithur atë natë për të cilën flet, do të na kishin lënë forcat edhe për të të çuar e jo më për të të varrosur. Dhe, siç e shikon, të varrosëm.
- Ke të drejtë Doroteo. Kështu the se të quajnë, Doroteo?
- S’ka gjë, njësoj është. Megjithëse më quajnë Dorotea. Po s’ka gjë.
- Është e vërtetë, Dorotea. Më vranë murmurimat.
«Atje do të gjesh vendlindjen time. Vendin që unë kam dashur. Ku ëndrrat më kanë ligështuar. Fshatin tim, të ngritur në rrafshinë. Plot me pemë dhe gjethe si një kuti ku kemi ruajtur kujtimet tona. Do ta ndiesh se atje njeriu do të donte të jetonte përjetësisht. Agu, mëngjesi, mesdita, nata, gjithnjë të njëjtat gjëra; veç me ndryshim të ajrit. Atje, ku ajri ndryshon ngjyrën e gjërave; ku ndihet jeta sikur të ishte një murmurimë; sikur të ishte një murmurimë e pastër jete...»
- Po, Dorotea. Më vranë murmurimat. Megjithëse sillja me vete frikën. Frika më ishte ngjitur nga mbrapa, derisa nuk munda ta duroja dot më. Dhe kur ndjeva murmurimat plasa një herë e mirë.
«Ti ke të drejtë, mbërrita te sheshi. Deri atje më shpuri zhurma e njerëzve dhe besova se ashtu ishte (është fjala për njerëzit). Ama, unë nuk isha shumë në terezi; mbaj mend që ecja duke u mbështetur në mure, njësoj sikur të ecja me duar. Dhe nga muret dukej sikur rridhnin murmurima, sikur kullonin nga plasaritjet dhe zhvoshkjet e tyre. I dëgjoja. Ishin zëra njerëzish, por jo zëra të qartë, ishin si të fshehtë, sikur më murmuriste dikush në kalim e sipër, apo sikur të më gumëzhinin veshët. U largova nga muri dhe shkova në mes të rrugës; por prapë po i dëgjoja, nuk po më ndaheshin, vinin me mua, përpara ose pas meje. Nuk kisha më vapë, siç të thashë më parë, përkundrazi, ndieja të ftohtë. Që kur kisha dalë nga shtëpia e asaj gruas që më futi në shtratin e saj dhe që, siç të thashë, e pashë kur u tret në djersën e saj, dhe që atëherë m’u fut të ftohtit. Sa më shumë ecja, aq më shumë shtohej të ftohtit. Lëkura m’u bë shollë nga të ftohtit. Mendova të kthehem prapa, mbase kushedi do të filloja të ngrohesha prapë, por sapo nisa të ec, pashë se i ftohti dilte nga brenda, nga gjaku im. Aty mora vesh se më kishte mbërthyer frika. Dëgjova poteren e madhe te sheshi dhe mendova se atje, midis njerëzve, do të më dilte frika. Prandaj më gjetët te sheshi. Domethënë, Donisi u kthye? Gruaja ishte e sigurt se nuk do ta shikonte më.»
- Ishte mëngjes kur të gjetëm. Ai kushedi nga vinte. Nuk e pyeta.
- Kështu pra, mbërrita te sheshi. U mbështeta në një nga shtyllat e hajatit. Pashë se nuk kishte njeri, ama vazhdoja të dëgjoja murmurima, si në një pazar plot me njerëz. Një zhurmë e vazhdueshme, si të them, si ajo zhurma që bën era natën, kur përplaset në degët e një peme, ama ti nuk shikon gjë, as pemën as degët, por dëgjon vetëm shushurimën. Ja ashtu. Atëherë nuk bëra më asnjë çap përpara. Ndjeva se pëshpërima po më afrohej dhe po vinte vërdallë meje. Një murmurimë e ngjeshur si ajo që bën një luzmë bletësh. Madje arrita të dëgjoj edhe ca fjalë, si një zhurmë boshe: “Lutju Zotit për ne!” Ja, kështu dëgjova të më thoshin. Dhe atëherë shpirti m’u bë kallkan. Prandaj ju më gjetët të vdekur.
- Më mirë të mos kishe dalë nga toka jote. Ç’do të bësh këtu?
- Ta thashë që në fillim. Kam ardhur të gjej Pedro Páramon, që me sa di unë ka qenë babai im. Ëndrra më solli këtu.
- Iluzioni? Kjo kushton shumë. Mua më ka kushtuar se kam jetuar më shumë se ç’duhet. Kam paguar qimet e kokës për të gjetur tim bir, që, për ta thënë troç, nuk ishte veç se një ëndërr e kotë; sepse nuk kam pasur djalë kurrë. Tani që jam e vdekur kam kohë ta mendoj mirë dhe të marr vesh gjithçka. As fole ku ta mbaja nuk më dha Zoti. Më dha vetëm një jetë të gjatë për t’u hequr branë, duke vështruar trishtueshëm sa andej këtej, me bisht të syrit, e duke kërkuar pas të tjerëve me dyshimin se dikush do të ma kishte fshehur fëmijën tim. Dhe e gjithë kjo për faj të një ëndrre të mallkuar. Kam pasur dy ëndrra: njërën prej tyre e quaj “të bekuar” dhe tjetrën “të mallkuar”. E para më bëri të ëndërroj se kisha pasur një bir. Dhe tërë jetën nuk pushova së besuari se kjo gjë ishte e vërtetë; sepse e ndieja në krahët e mi, ashtu të ëmbël e të dashur, me gojë e me sy, me duar e me këmbë; për shumë kohë më dukej se me gishtat e mi i prekja sytë që flinin, më dukej se ndieja rrahjet e zemrës së tij. E si mund të mendoja se ajo qenkësh ëndërr dhe jo e vërtetë? E merrja me vete kudo që shkoja, mbështjellë me shallin tim, por, papritur, e humba. Në qiell më thanë se qenkëshin gabuar me mua. Se vërtet më paskëshin dhënë një zemër nëne, por më kishin dhënë një mitër kot. Kjo qe ëndrra tjetër që pata. Mbërrita në qiell dhe po shikoja me kujdes se, mos kushedi, midis engjëjve do të dalloja fytyrën e tim biri. Por asgjë. Të gjitha fytyrat ishin njësoj, të bëra në të njëjtin model. Atëherë pyeta. M’u afrua një nga ata shenjtët dhe, pa më thënë asgjë, futi njërën dorë në stomakun tim, sikur ta fuste në një pirg me dyll. Dhe kur e nxori andej, më tregoi diçka si një gollovezhgë arre: “Kjo vërteton atë që të tregoj”.
«Ti e di se sa çuditshëm flasin ata atje lart, ama i kupton. Desha t’u them se ai ishte vetëm stomaku im i mbledhur e i rrëgjuar nga të ngrënët e pakët; por, një shenjtor tjetër më shtyti nga supet e më tregoi derën e daljes: “Shko e çlodhu edhe ca në tokë, bijë, dhe përpiqu të jesh e mirë, që purgatori yt të jetë sa më i shkurtër.”
«Ajo ishte ëndrra “e mallkuar” që pata dhe nga e cila kuptova se kurrë nuk kisha pasur ndonjë fëmijë. Por këtë e mora vesh shumë vonë, kur tashmë isha fishkur, isha tharë e bërë eshkë, kur kurrizi më kishte dalë mbi kokë, kur edhe për të ecur nuk ecja dot më. Dhe sikur kjo të qenkësh pak, fshati po zbrazej; të gjithë morën udhët për kushedi se ku dhe bashkë me ta iku edhe lëmosha me të cilën unë jetoja. U ula dhe prisja vdekjen. Pasi të gjetëm ty, eshtrat e mia vendosën të preheshin. Kisha menduar se askush nuk do të ma varte. Jam diçka që nuk bezdis askënd. Ja, shiko, askujt nuk i kam vjedhur as një pëllëmbë tokë. Më varrosën edhe mua në varrin tënd dhe hyra shumë lehtë në zbrazëtirën e krahëve të tu. Ja këtu, në këtë cep ku më ke tani. Vetëm më shkon në mendje se duhet të isha unë ajo që do të përqafonte ty. Dëgjon? Atje jashtë bie shi. Nuk e dëgjon si e rreh tokën shiu?» 
- Ndiej sikur dikush kalon mbi ne.
- Mos ki frikë. Mos u tremb nga askush. Mendo për gjëra të bukura, sepse do të qëndrojmë shumë kohë të varrosur.

Pjesë nga vepra e plotë e Huan Rulfos, e përshtati në shqip Bajram Karabolli

/Ora News.tv/